Çeşitliliklerle dolu bir ülkeolan Rusya, sınırları Asya veAvrupa kıtalarına uzanan geniş bir coğrafi alana yayılır.17 milyon km2'nin üzerindeki yüzölçümü ile coğrafi alan bakımından dünyanın en geniş ülkesi olup, bu rakam ABD yüzölçümünün neredeyse iki katıdır. Nüfusu 114 milyon olmasına karşın,ABD'nin %25'ine karşılık gelen bir nüfus yoğunluğu ile,dünyanın en düşük nüfus yoğunluğuna sahip ülkeleri arasında yer alır.Aşırı uçlarda iklim koşulları, zorlu arazi şartları ve 10'dan fazla zaman dilimine sahip birülke olan Rusya, Dünyanın en büyük petrol üreticisi ve OPEC'ten sonra en büyük ikincipetrol ihracatçısıdır. 2007 yılında ülke kredi kuruluşlarının ve doğrudan yabancı yatırımın %50'sinden fazlasına ev sahipliği yapan Moskova şehri, şüphesiz Rusya'nın politik, ekonomik ve finansal merkezidir.

Komünizmden demokrasiye bir yolculuk

Bir zamanların Sovyetler Birliği'nin en büyük cumhuriyeti olan Rusya, çelişen siyasal yapılara tanıklık etmiştir. Sovyetler Birliği'nin bir parçası olarak, 1917-1990 yılları arasında tek partili, otoriter bir rejim yaşamıştır. Bu rejim altında, üretim, tüketim ve dağıtıma ilişkin kritik kararlar merkezi olarak planlanmış ve uygulanmıştır. Bu dönemeaynı zamanda, ideolojik, politik, ekonomik, teknolojik, endüstriyel ve askeri, birçok alanda birbiriyle mücadele etmiş iki süper güç, ABD ile eski Sovyetler Birliği arasındakirekabetle tanımlanan Soğuk Savaş'ın doğuş ve gelişimi damga vurmuştur.

ABD ile Sovyetler Birliği arasında doğrudan bir askeri çatışma olmamasına rağmen, soğukluk 1945-1991 yılları arasında yoğunlaşmış ve giderek daha çok kutuplaşan bir dünyanın doğmasına yol açmıştır.Çoğunluk itibariyle Doğu Avrupa'nın komünist ülkelerinden oluşan Sovyet Bloğu, ABD menşeli kapitalist ideolojiye sadakat borcu olan Batı ve Güney Avrupa ülkeleri ile mücadeleye girişmiştir. 1922 yılında Rusya'nın komünist lideri olarak iktidara gelen Joseph Stalin, Sovyet Rusya'yı hızla endüstriyel bir güce dönüştürmüş olsa da, içe dönük politikaları, Rusya'nın dünyanın geri kalan kısmından hızla izole olmasına yol açmıştır.

Ruslar dünyaya ısınıyor
1985-1990 yılları arasında Mikhail Gorbachev rejimi, izolasyon dönemine son vermesi bakımından çığır açan bir dönem olarak kabul edilir. Bu dönemde ülke bariz bir paradigma değişimi yaşamıştır. ABD ile soğuk savaş bu dönemde erimeye başlamıştır. Gorbachev, glasnost veperestroika (açıklık ve yeniden yapılanma)'nın prensiplerini yaymış,özel teşebbüs ve ekonomik reformları teşvik etmiştir.Ülkenin dünya ile entegrasyonunu başlatmıştır.1989yılında,Moskova'da ilk SovyetMcDonald's restoranının açılması,
Rusya'nın batı dünyasına karşı değişen tutumunun ilk dışa dönük işaretlerinden birisiydi.
Bununla birlikte, Gorbachev dünyanın her tarafında değişimin öncüsü ve ileri görüşlü bir lider olarak yere göğe sığdırılamazken,Sovyetler Birliği'nde yiyecek kıtlığı ve yoksullukla savaşan Ruslar arasında her geçen güç popülaritesini kaybetmekteydi. SSCB'nin 15cumhuriyetinin bağımsızlığı yönünde çalkalanmalar ve artan bir talep vardı.

...ve yeni bir çağ açılıyor

Demokrasi Rusya'ya ilk kez 1991 yılında, Sovyetler Birliği, Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) olarak adlandırılan birçok bağımsız devlete ayrıldığında girdi. O yıl, Rusya'nın demokratik olarak seçilmiş ilk başkanı olarak Boris Yeltsin çıktı. 1990'ların başları, Rusya'da birçok sektörü perişan eden ciddi bir kredi daralmasının ülkede gerçek bir ekonomik krizi tetiklediği ve fiyatların birdenbire yükselmesine neden olan bir tasarruf rejimi olarak tanımlanır. Reformlar aynı zamanda Sovyet dönemi devlet desteğinden mahrum kalan halkın yaşam standardını da kasıp kavurmuştur. Bununla birlikte, Yeltsin'in rağbet görmeyen bazı ekonomik reformlardan vazgeçme ve refaha yönelik harcamaları artırma sözü, 1996'da ikinci dönem devlet başkanlığını kazanmasına yardımcı olmuştur.Ancak, politik ve ekonomik felaketler,özellikle Rusya'nın 1998'de borçlarını ödeyememesi ve ardından gelen mali kriz, zaten zor durumda olan Başkanı girdabın içine çekmeye devam etti.Yeltsin sonunda sürpriz bir hareketle, yerine vekaleten Vladimir Putin'i adaygöstererek, Aralık 1999'da Başkanlıktan istifa etti. Vladimir Putin 2000 yılındaki Başkanlık seçimlerini kazandı ve müteakiben 2004 yılında ikinci dönem Devlet Başkanı olarak tekrarseçildi. Rusya anayasası gereğince, Başkanlık seçimleriMart 2008'de yapıldı ve Putin'in güvenilir yardımcısı başkan adayı Dmitry Medvedev ezici bir zaferle Rusya'nın yeni Devlet Başkanı olarak şekildi. Putin Başbakanlık görevini yürüterek gücünü sürdürürken, halen Devlet Başkanı Dmitry Medvedev'dir.

Kültürel Çeşitlilik

Ruslar nüfusun yaklaşık %80'ini oluştururken, Hıristiyanlık ülkede hakim dindir. Rusyaetnik olarak halen çeşitliliğini sürdürmektedir. Zengin Moskova bölgesi ülke hasılasınınüçte birine katkıda bulunur. Kuzey Rusya, Sibirya ve Uzak Doğunun geniş alanları,çoğunluğu, esas meslekleri olarak avcılık, sığır yetiştiriciliği ve balıkçılıkla ilkel bir yaşamtarzı süren, 60'ın üzerinde etnik gruba ev sahipliği yapar. Rus kara parçasının %75'inioluşturan Sibirya, tehlikeli coğrafyası ve şiddetli kışından ötürü, Rusya nüfusunun yalnızca%23'ünü teşkil eder. Dört Sibiryalıdan üçü kentsel alanlarda yaşarken, geri kalanı izole veyagöçebe yerleşimlerde hayvancılık, çiftçilik ve avcılıkla uğraşır.

Demografik Değişiklikler Değişim Travmalarını Yansıtıyor

Sovyetler Birliğinin dağılmasından bu yana, Rusya nüfus büyüme oranında bir düşüş yaşamaktadır. Yaşam süresi, sanayileşmiş devletler ve Batı Avrupa ülkeleri arasında endüşük düzeydedir. Bu özellikle, 59 yıl olan erkek yaşam süresinde daha belirgindir. Burakam BDT bölgesinde bile en düşük düzeydedir. Aksine, Fransa, Almanya, İtalya veİngiltere gibi çoğu Batı Avrupa ülkesi, 76 yıl olan ortalama erkek yaşam süresi ileövünmektedir. Şoke edici bir şekilde, Rusya'da erkek nüfusunun ortalama olarak yalnızca%42.1'i 65 yaşına kadar hayatta kalmayı umuyor. 1990'lardaki sosyoekonomik karışıklık,işgücü piyasasının yeniden yapılanması ve sosyal provizyon kaybı kendisini psikososyalstres ve alkol bağımlılığı ile göstermektedir. Bu yüksek kalp ve damar hastalıkları vakalarına yol açmaktadır. Bu tür bir ölüm oranı eğilimi ülkenin sosyoekonomik gelişimiiçin bir tehdit oluşturmaktadır.

Bununla birlikte, olumlu bir yaklaşımla, ülke gelişmiş dünya ile kıyaslanabilir şekilde%99'luk bir okur yazarlık oranına sahiptir. Yeni keşfedilmiş, etkileyici bir yaşam standardı ile bütünleşecek şekilde, ülke insan gelişiminde dünyada 177 ülke içerisinde 67'nci sırayayükselmiştir. Rusya, Avrupa'daki diğer ülkelere göre daha fazla yüksek öğrenim mezununasahip olmakla övünç duymaktadır.

Büyüme Motoru

Ekonomik gücünü büyük ölçüde doğalkaynaklarından, özellikle petrol ve petrolürünlerinden alan bir ülke olan Rusya, geçtiğimiz onyılın başlangıcından bu yana yüksek petrol fiyatı dalgasını başarılı bir şekilde kullanmaktadır. Dahası,Rusya Sovyetler Birliği'nin dağılmasından bu yanapetrol ihracatında ilk kez Suudi Arabistan'ı geçmiştir.Rus ham petrol üretiminin %70'inden fazlası ihraçedilirken,geri kalan %30 ülke içerisinde işlenir.Ülke, küresel enerji sektöründe bir lider olarak Rusya'nın gururunu temsil eden bir sembole,dünyanın en büyük doğal gaz şirketine ev sahipliğiyapmaktadır. Dünya genelinde 32 ülkeye ihracat yapan vedünyanın en büyük doğal gaz rezervlerinin ve doğalgaz iletim sisteminin sahibi bu şirketin küresel doğalgaz üretimindeki payı %20'dir.

Ayrıca, görünür petrol rezervi bakımından dünyanın en büyük ve görünür hidrokarbonrezervleri bakımından ikinci en büyük özel petrol ve doğal gaz şirketi de Rusya'dakonuşludur. Bu şirket 30 ülkede faaliyet gösterirken, 22 ülkede petrol ürünlerininperakende ticaretini yapmaktadır. Ülke ayrıca, devlet tarafından işletilen bir petrolşirketinin sahibi olduğu, 31.000 milin üzerinde bir alana yayılan dünyanın en uzunboru hattı sistemine sahiptir.Ülke ihracatının yaklaşık yarısını ham petrol ve doğal gaz oluşturmaktadır. Doğalkaynaklar sektörü aynı zamanda ülkeye akan doğrudan yabancı yatırımın büyük birçoğunluğunu da teşkil etmektedir. Günümüzde, Rusya'nın küresel ekonomiyeentegrasyonu büyük ölçüde petrol, doğal gaz ve maden kaynakları ile sağlanmaktadır.

...ve bölgede bazı yeni sektörler

Egemen petrol ve doğal gaz endüstrisinin yanında, inşaat, perakende, bankacılık ve imalat, ülkede su yüzüne çıkan diğer sektörlerden bir kaçıdır.Yükselen petrol fiyatlarının teşvik ettiği,Rusya'nın coşkun tüketicilik akımı, mali kriz senaryoyu değiştirene kadar perakende sektörünü yukarılara itmişti. Modern perakende Rusya'da yılda yaklaşık %13 oranında yükselmekte ve ikinci ve üçüncü sıra şehirlere artarak yayılmaktadır. Dahası, ülkenin modern perakende gıda sektörünün, toplam Rus gıda pazarındaki payını önümüzdeki iki yılda artırması beklenmektedir. İlginç bir şekilde, artık Rusya'nın yaşlı nüfusu dahi modern perakendecilik yöntemlerini geleneksel dükkanlara tercih etmektedir. Yurt içi perakendecileri başı çekse de,küresel perakendeciler de bu perakende patlamasından paylarına düşeni almaktadırlar.Ekonominin büyümesindeki kritik iticilerdenbirisi, hasılanın %56'sını oluşturan Hizmetler,diğer ise GSYİH'nın %38'ini teşkil eden İmalattır.Otomotiv ve ev aletleri onarımlarını içine alan perakende endüstrisi 2008 yılında en yüksek doğrudan yabancı yatırım akışını elde etmiştir.Bununla birlikte, sektör son zamanlarda imalatsanayini sürüklemektedir. Hızla küçülen bir ekonomiye rağmen, cesaret verici bir işaret olarak, imalat büyümerekoru kırmaktadır.Emlak, perakende, finans ve inşaat dünyanın en büyük onuncu ekonomisinin diğer gelişmesi muhtemel sektörleri arasındadır. Dolayısıyla, Rusya'nın yüksek doğrudan yabancı yatırımpotansiyeline sahip bir ekonomi olarak tanımlanıyor olması şaşırtıcı değildir.

Ekonomi: Dünya Değiştiğinde

1990'lara uzanan, komünizmden kapitalizme fırtınalı geçiş yılları sonrası, Rusya ekonomisi 21'inciyüzyılın başlangıcından bu yana, 2008'in ikinciyarısındaki gerileme safhası hariç, kararlı birbüyüme rotası izlemektedir.

1998 ile 2006 yılları arasındaki sekiz yıl gerçek birekonomik mucizeye tanıklık etmiş ve Rus GSYİH'sı eşi görülmemiş bir şekilde %57,6 büyürken, nüfusunreel geliri %65 oranında artmıştır. Yoksulluk oranı yarı yarıya düşmüş ve bölgesel eşitsizlikler bir dereceyekadar azaltılmıştır. 1996 yılında %47'lerde olanenflasyon oranı 2006 yılı itibariyle %9,6'yagerilemiştir. Yüksek enerji fiyatları, güçlü iç talep,büyük yabancı sermaye akışı ve makroekonomikreformlar ekonominin etkileyici bir büyümeyeulaşmasını sağlamıştır. 2001 - 2008 arasında ortalama%6'nın üzerinde olan ekonomik büyüme, 2007'de%8,1'lere ulaşmıştır Ancak, 2008 yılında küresel finans sistemini içineçeken ekonomik kriz Rusya'yı son on yıl içerisindekiilk durgunluğuna itmiş, menkul kıymetler borsası çökmüş, güçlü sermaye kaçışı yaşanmış ve rubledeğerinin üçte birini kaybetmiştir.Büyüme hareketsiz kalırken, tüketici ve yatırım talebi Rusya'nın tüm bölgelerindedurmuştur. Büyük ölçüde petrole bağımlı ekonomi tepe taklak olan petrol fiyatlarınınetkisi altında ezilmiştir. Rusya'yı krize karşı bilhassa savunmasız bırakan şey petrol vedoğal gaz sektörüne fazlaca bel bağlaması ve dar bir endüstriyel temeldir.

Kremlin krize, değeri 200 milyar USD'nin üzerinde teşvik paketleri açıklayarak yanıtvermiştir. Rus hükümetinin benzeri görülmemiş politik yanıtı başlıca mali sektörü veyatırımları desteklemeye odaklanmıştır. Gelişme yıllarında oluşturulmuş petrol rezervifonu, bütçe açığını yükseltmesine karşın, hükümete ekonominin anahtar sektörlerine parapompalaması konusunda yardımcı olmuştur. Petrol fiyatlarındaki kademeli toparlanma daülkenin normale dönmesine yardım etmiştir.

Teşvik programlarına rağmen, Rusya BRIC ülkeleri (Brezilya, Rusya, Hindistan,Çin) içerisinde küresel mali krizden en çok etkilenen ülke olmuştur. Dünya Bankası tahminine göre ülkenin reel GSYİH'sı, BRIC ülkelerinin diğer üyeleri için önesürülen ümit verici tahminlerle karşılaştırıldığında 2009 yılında %7,9 küçülecektir.Durgun ihracat talebi, sıkı kredi akışı, düşen yatırımlar ve azalan tüketimin ekonomik canlılığı bir süre daha bastırılmış tutacağı beklenmektedir.Hasılanın önümüzdeki en az bir kaç yıl kriz öncesiseviyelere ulaşması beklenmemektedir. Üstüneüstlük, bankacılık sektörü de, sermaye yeterliliğini zayıflatacak şekilde, keskin biçimde artması beklenen vadesi geçmiş kredilerden dolayı zordurumdadır.Merkez bankasının faiz oranlarını birkaç kezdüşürmesine rağmen, bankacılık sektörü yapısalolarak zayıf kalmaktadır. Sektörü canlandırmakiçin, hükümet banka sermaye yapısının yenidendüzenlenmesini desteklemek üzere yaklaşık 16milyar USD ayırmıştır.Krizin bir diğer etkisi de artan işsizlik veödenmeyen ücretler sonucunda toplumsalgerginliklerin başlamasıdır. İşsizlik sekiz yılın enyüksek seviyesine fırlamış ve reel ücretlerdeki büyümeyi azaltmıştır. Rus hükümeti, bölgeseltemsilciliklere sorunu çözmeleri konusundatalimatlar vererek, hızlı reaksiyon göstermiştir. Ancak, Dünya Bankası tahminleri, işsizlik ve yoksulluğun Rusya'da yakın dönemde de yüksek kalacağını göstermektedir.

Cesaret verici şekilde, Rusya borsası gelişen ülkelerdeki diğer borsalarla birliktesonradan toparlanmıştır. 1 trilyon USD'yi geçen toplam piyasa değeri ile, RusyaMenkul Kıymetler Borsası (RTS) dünyada en dinamik şekilde gelişen yükselenpiyasaların birisini yansıtırken, Rus pazarının benchmark'ı olarak kabuledilmektedir. Rus piyasasındaki birinci sınıf hisse senetleri başlıca iki sektörtarafından temsil edilir, Petrol ve Doğal Gaz ve Haberleşme. Bir grup Rus hissesenedi büyük Batı Avrupa ve Amerika borsalarında ADR (Amerikan DepozitoluSertifika) olarak işlem görmektedir. Gelecek çeyrekte, büyük bir teşvik paketi,petrol fiyatlarındaki kademeli toparlanma ve düşük enflasyon Rus ekonomisi içiniyiye işaret olabilir.

Ticaret Ortam

Rusya, yabancı yatırımların minimal hale geldiği mali krizin başlangıcına kadar doğrudanyabancı sermaye akışı için favori bir istikametti. Ülkenin muazzam doğal kaynak pastasındanparça isteyen yabancı yatırımcıları çekmesi beklenen enerji sektörü ile, ileriye dönüş yabancı sermaye akışı potansiyeli yüksek kalmaktadır.

Ancak ülkenin iş ortamı, istisnadan ziyade norm halini almış hükümetin özel şirketleremüdahaleleri ile hala zayıf bir alandır. Bazı yabancı şirketler yerel ortakları ile sorunlaryaşarken, Rus yönetimi hükümetin sahibi olduğu şirketlere yönelik tehdit teşkil eden şirketlericaydırma konusunda tereddüt etmemektedir. Dünya Bankası tarafından iş yapma kolaylığı bakımından 181 ülke arasında yapılan ankette Rusya Nijerya'nın altında 120'nci sıradadır.Hükümetin son zamanlarda şirket vergi oranları kesmesine rağmen, Rusya yabancı yatırımkesildikçe rekabet edebilirliğini kaybetmektedir. Modern alt yapı eksikliği de ülkeningelecekteki iş beklentilerine zarar vermektedir.

Yatırımcılar için diğer bir endişe nedeni de, Moskova merkezli Çağdaş Gelişim Enstitüsününbir raporuna göre, iş firmalarının devlet mülkiyeti son yıllarda gittikçe atmaktadır. Mali krizinbaşlangıcında kaydedilen astronomik seviyelerle karşılaştırıldığında çok daha düşük olmasınarağmen, enflasyon yükselmektedir. Ruble, Rus ihracatçıların menfaatine, ana küresel kurlarakarşı zayıf kalmaktadır.

Petrolde İşler Yolunda Değil

Rusya ile eski Sovyet cumhuriyetlerinin bazıları arasındaki iç çekişmeler Rus enerji sektörünezarar vermektedir. Ülkenin Gürcistan ile Ağustos 2008'de tam anlamıyla bir savaşa dönüşenuzun soluklu bir kavgası var. Gürcistan sorunu ve Ukrayna ile yinelenen kavgalar ülkenin iş beklentilerine, özellikle amiral gemisi petrol ve doğalgaz endüstrisine ciddi bir darbevurmaktadır. Rusya'nın Avrupa'ya giden doğal gazının %80'inden fazlası Ukrayna üzerindentaşınmaktadır. Daha da kötüsü, Ukrayna doğal gaz geçiş ücretini %65 ila 70 oranındaartırmakla tehdit etmektedir. Krizin üstesinden gelmek üzere, Rusya sorunlu bölgeleri,özellikle Ukrayna'yı baypas edecek Kuzey Akım Projesini geliştirmektedir.

Bir diğer korkutucu gelişme de, Avrupa'nın Norveç, Katar ve Trinidad'tan doğal gaz ithaletmek suretiyle tedarik kaynağını çeşitlendirerek enerji güvenliğini sağlamaya çalışmasıdır.Ayrıca, Avrupa Birliği, Avrupa'yı Balkanlar, Türkiye ve Kafkas bölgesi üzerinden doğal gazzengini Orta Asya'ya bağlayacak ve halihazırda geçiş ülkelerinin onayını kazanmış Nabuccoboru hattı projesi üzerinde çalışmalarını başlatmıştır. Rusya'nın gelecek yıllardaki üretimbüyümesi büyük ölçüde ülkenin petrolüne yönelik geçerli ihracat rotalarının varlığına bağlı olacaktır.

Rus petrol ve doğal gaz sektörü söz konusu olduğunda kaynak milliyetçiliği günün konusugibi görünmektedir. Rusya, Vladimir Putin yönetimi altında petrol endüstrisinin yarısındançoğunu devlet kontrolü altına soktu. Yabancı şirketler Rus petrol ve doğal gaz sektörüne90'larda yatırım yapmaya başladılar. Ancak, sık çatışmalar ve Rusya'nın iş ortamı konusundaki endişeler son yıllarda Batılı ve Avrupalı şirketlerin ülkenin petrol ve doğal gazsektörüne yatırım yapma konusunda gözünü korkutmaktadır. Devlet tarafından işletilen petrolve doğal gaz firmaları rakip firmalarla rekabet söz konusu olduğunda bir gömlek üstündür.Ayrıca, petrol ihracatı ve çıkarma konusunda vergiler hala yüksek olup, potansiyel yabancı yatırımcıları caydırmaktadır.

Başarının Püf Noktası Zorlukların Üstesinden Gelme

Rusya, ekonomik durgunluktan çıkarken bile yoksulluk ve işsizlik gibi sosyal sorunlarlaboğuşmak zorundadır. Ekonomiyi değişik alanlara yöneltme, sürdürülebilir ve dengeli birbüyüme elde etmeye yardım ederken, küçük ve orta ölçekli işletmeler de teşvik edilmelidir.Büyük doğrudan yabancı yatırım akışı potansiyelini harekete geçirmek için, yatırım iklimigeliştirilmeli ve giriş ve çıkıştaki bariyerler azaltılmalıdır. Bankacılık sisteminin yenidenyapılandırılmaya ihtiyacı vardır ve eşit bir oyun sahası yaratmak üzere petrol ve doğal gaztekellerinin egemenliği kontrol edilmelidir. Yeryüzünün en geniş ülkesi coğrafiavantajlarından azami ölçüde istifade edebilir ve beşeri sermayesini geliştirerek üretkenliğiniartırabilir. Serbest pazar ekonomisini teşvik eden bir Rusya daha güçlü çıkma ve küreselleşendünyada yerini almak üzere tüm potansiyelini açığa çıkarma yeteneğine sahiptir.